فصل سوم تناهى علل غائى تناهى علل غائى و صورى مقدمه بحث در ادامهء همان علت فاعلى است . بحثى كه ما در بارهء « تناهى علل » مىكنيم [ اگرچه در بارهء علل چهارگانه است ] ولى آن [ سه علت ] هم به علت فاعلى منتهى مىشوند . در بارهء علت غائى قبلًا هم بحث كرديم . آيا هر معلولى كه در طبيعت وجود دارد يك علت غائى هم دارد يا ندارد ؟ آيا هر فاعلى ، حتى فاعل طبيعى ، غايتى را جستجو مىكند يا نه ؟ ما در بحث « غايات » به طور مفصل خوانديم و رد شديم . أما مسألهء علت مادى و علت صورى يك نظريهء خاص ارسطويى شمرده مىشود . اين نظريه قبل از ارسطو مطرح نبوده است و ابداع خود ارسطوست . بعدها در دورهء جديد شبهه‌ها و شكهايى در بارهء آن طرح شده است ، كه اكنون ما در مقام بيان آنها نيستيم . البته اين بحث در جواهر مطرح است نه در اعراض . اين نظريه مىگويد حقيقت هر جوهر جسمانى مركب از دو امر است : مادهء شئْ بالقوه و مادهء شئْ بالفعل . مادهء شئْ بالقوه را « ماده » مىگويند ، گاهى نيز به « حامل استعداد شئ » تعبير مىكنند ؛ و چنان كه گفتيم گاهى ماده را به معنى حامل فعليت شئ نيز به كار مىبرند . آن چيزى كه ملاك فعليت شئ است و به موجب آن ، شئ خودش خودش است و ماهيت شئ واقعاً و بالفعل بر او صادق است ، اصطلاحاً آن را « صورت »